Buuggan waxa uu ka warramayaa xanuunka qarsoon ee ku dhex jira nolosha Soomaalida maanta: bulsho isu aragta mid diin jecel, cadaalad doon ah, isla markaana hal–hal uga heesta sinnaan iyo walaaltinimo, balse gudaha uga bukoota dulmi nidaamsan, takoor qabiil, cunsuriyad dhaqan, iyo xaqiraad jinsiyadeed oo gaar ahaan dumarka ku dheggan . Waa buug si qiiro leh u muujinaya sida afka, dhaqanka, maahmaahyaha, heesaha, iyo xeerarka aan qornayn ee bulshada ay mararka qaarkood uga hor yimaadaan Qur’aanka, Sunnada, iyo mabaadi’da banii’aadantinimo ee aynu ku faanno.

Ujeeddada buuggu ma aha in uu cid gaar ah fadeexo, balse waa in uu akhristaha ku hoggaamiyo muraayad uu isha ugu eego naftiisa, qoyskiisa, qabiilkiisa iyo caadooyinkiisa, si uu u arko halka ay ka timaaddo kala go’a u dhexeeya waxa aynu ku sheeganno diin iyo dadnimo iyo waxa aynu dhab ahaantii ku dhaqanno. Waa casuumaad ku wajahan qof walba oo Soomaaliyeed, ha ahaado arday, waalid, culimo, oday dhaqameed, ama qof caadi ah, in uu ka qayb qaato bogsashada dhaawac nafeed iyo bulsho oo fac weyn.

Buuggu waxa uu si gaar ah diiradda u saarayaa dhowr xudun oo dulmigu ka biftooday: qabyaaladda iyo hayb–sooca qabiil ee baabi’iyay kalsoonidii iyo walaaltinimadii, cunsuriyadda qaababka badan ee ay ugu dhex jirto bulshada, dulmiga ka dhanka ah dumarka iyo carruurta, iyo nacasnimada ku jirta in la doorto dhaqan ka hor imanaya diinta iyo caqliga, iyada oo afka laga yiraahdo “waa dhaqan Soomaaliyeed” .

Halka cutubka koowaad uu dejiya sawirka guud ee “qalbiga kala qaybsan” ee Soomaaliga, isagoo sharraxaya sida aynu ugu noollahay nolol laba waji leh oo afka ku leh caddaalad, ficilkuna ku dhisan yahay eex, isla–weyni, iyo “anagaa leh” , cutubka labaad waxa uu si qoto dheer ugu dhaadhacayaa dulmiyada qaabaysan ee lagu hayo kooxo kala duwan; gaar ahaan dumarka, qabiilooyinka la takooro, iyo dadka nugul ee aan codka lahayn.

Qoraagu waxa uu isku daraa cilmi bulsheed, daliilo diini ah, xog taariikheed, iyo tusaalooyin nololeed oo qiiro leh, isaga oo mar kasta xusuusinaya akhristaha in Islaamku ka sarreeyo maahmaahyaha liida dumarka, dhaqanka quudhsada qabiilka kale, ama afkaar kasta oo dadka u qaybinaysa “annaga” iyo “iyaga” . Aayadaha iyo axaadiista lagu xusay qaybaha kala duwan ee buugga ayaa loo adeegsadaa sidii nal lagu iftiiminayo farqiga weyn ee u dhexeeya caddaaladda Islaamka iyo cadaalad–darrooyinka maalinlaha ah ee ka dhex socda guryaha, suuqyada, masaajidda, iyo goobaha siyaasadda ee Soomaaliyeed .

Buuggu waxa uu si xeel dheer u muujinayaa sida maahmaahyaha iyo sheeko–xariirrada qaar loogu dhiso muuqaal hoos u dhiga haweenka, isagoo tilmaamaya in erayga “naag” ama “dumar” marar badan loo adeegsado cay iyo liiddo, halka isla bulshadaasi ay hooyada u siiso maamuus eray ahaan, haddana ficil ahaan ku duudsayso xuquuqdeeda waxbarasho, dhaqaale, iyo go’aan ka qaybgal . Dulmiga dumarka loogu geysto magaca sharaf iyo dhaqan – sida kufsiga lagu qariyo heshiis odayaal, gabadha dhibbanaha ah oo ceeb loo rogo, iyo carruurta laga qaado hooyadood marka ninku furriin ku bahdilo – waxa loo soo bandhigayaa in ay yihiin calaamado muujinaya sida qiyamka diinta iyo dhaqanku uga leexdeen jidkii saxda ahaa .

Dhanka kale, buuggu ma eersanayo oo keliya ragga ama odayaasha, balse waxa uu si cad u tilmaamayaa kaalinta culimada, waxgaradka, warbaahinta, iyo qoys walba oo Soomaaliyeed ku leeyihiin in ay jebiyaan aamusnaanta, isla markaana ay ku adkaystaan in la kala saaro waxa diin yahay iyo waxa dhaqan la qaatay oo qallooc ah . Waxaa si gaar ah loogu baaqayaa in culimada iyo dadka caqliga lahi ay ka gudbaan ka–ogaanshaha aamusnaanta ah kana noqdaan cod caddaalad oo ka hortaga qabyaaladda, cunsuriyadda, iyo xaqiraadda dumarka iyo qabiilooyinka la takooro .

Inta lagu guda jiro buugga, akhristaha waxaa lagu hoggaaminayaa su’aalo feker iyo is–milicsi ah: sidee ayay u suurto gashay in ummad aad u jeclayd Qur’aanka ay haddana ku noolaato hayb–sooc jiilba jiilka ka dambeeya loo gudbiyo? Maxaa ka dhigay “dhaqan” in gabadh la garaaco, la kufsado, ama carruur looga qaado iyadoo la leeyahay “xeer baa sidaa ah”? Maxaa ka xoog roonaaday aayad cad oo sheegaysa in dadka oo dhami siman yihiin, oo qabiilku uun yahay astaan is–barasho, balse aanu ahayn miisaan sharaf?

Buuggu waxa uu akhristaha barayaa in dulmigu uusan ku koobnayn dagaal, dhac, ama dil keliya, balse uu ku jiro maahmaah laga faalloodin, qosol lagu qiil daynayo ceeb qof kale, cunsuriyad cod la’aan ah oo meelaha shaqada iyo siyaasadda ka muuqata, iyo ogolaansho aamusan oo dadka wanaagsan qaarkood ku safrayaan si aanay “dhibaato” ugu gelin run sheegid .

Ugu dambayn, buuggan “Xaqiiqda Isla Quman iyo Qalbiga Kala Qaybsan” waxa uu isu arkaa gar–naqsi dhex mara qalbiga Soomaaliyeed ee laba u kala go’ay: qalbi ku faanaya Islaamnimadiisa iyo Soomaalinnimadiisa, iyo qalbi aan weli ka xoroobin nacayb, kibir qabiil, iyo dulmi jinsiyadeed. Qoraagu waxa uu ku dhiirrigelinayaa akhristaha in uu noqdo qayb ka mid ah jiil cusub oo isku dayaya in uu isu keeno hadalka iyo ficilka, diinta iyo dhaqanka, jacaylka iyo caddaaladda, si aan uga gudubno nacasnimada nololeed ee aynu ku dhex wareegayno, una dhisno bulsho ku dhisan karaamo, sinnaan, iyo walaaltinimo dhab ah .

Buuggan oo ka kooban laba cutub oo waaweyn ayaa markasta akhristaha u soo jeedinaya fariin keligeed ku soo kooban: haddii aynu rabno bulsho caafimaad qabta, waa in aan marka hore bogsannaa gudaha, oo aan isu qirnaa dulmiga qarsoon ee aynu samaynay, ka dibna Islaamkeenna iyo caqligeenna ku hagaajinna ficilka maalinlaha ah.